Posts

ਆਧੁਨਿਕਤਾ, ਬਰਬਰਤਾ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ

Image
ਪ੍ਰਭਸ਼ਰਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਲੁਕਵੀਂ ਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ 'ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਮਿੱਥ' (Myth of Progess) ਹੈ। ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਮਿੱਥ ਯੌਰਪ ਵਿੱਚ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਲਈ ਨਿੱਤ ਨਵੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮਿੱਥ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਜਗਤ (Utopia) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਮਿੱਥ ਨੇ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਤਰਜ਼ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਨੈਤਿਕ ਆਧਾਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ। ਗਿਣਾਤਮਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ (Calculative Rationality) ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼, ਸਮੇਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੂਖਮ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ, ਦਾ ਆਖਰੀ ਪੈਮਾਨਾ ਮਿਥ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਮਲ ਕਲਾਵਾਂ, ਕਵਿਤਾ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਘਟਣ ਲੱਗੀ। ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗੁਆਇਆ ਵੀ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਗਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਪੱਖ ਬਹੁਤ ਬੇਕਿਰਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਦੋਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਿਹੜੀ ਭਿਆਨਕ ਤਬਾਹੀ ਹੋਈ ਉਸਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਆਹ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫਿੱਕਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਏਨੀ ਵਿਆਪਕ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ …

ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਸੰਕਟ

ਪ੍ਰਭਸ਼ਰਨਬੀਰ ਸਿੰਘPrabhsharanbir@gmail.com[ਇਹ ਲੇਖ ‘ਫਿਲਹਾਲ’ ਵਿਚ ‘ਏਜੰਡਾ ਪੰਜਾਬ’ ਤਹਿਤ ਚੱਲ ਰਹੀ ਬਹਿਸ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦੇ ਮਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ‘ਫਿਲਹਾਲ’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਗੁਰਬਚਨ ਨੇ ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਛਾਪਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ polemical ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਈ-ਮੇਲ ਲੇਖਕ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਇਹ ਵੀ ਇਤਰਾਜ ਜਤਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਉਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਨਾਂ ਇਸ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਪਗ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਉੱਤੇ ਇਨਾਮਾਂ ਲਈ ਲਿਖਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ (ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ) ਕੋਝੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਕਿਸ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਕੰਦਰ’ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਸੁਆਲ ਉਠਾਏ ਗਏ ਹਨ ਤਾਂ ਇਕਦਮ ਸੈਂਸਰ ਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਕੀ ਇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ‘ਏਜੰਡਾ’ ਹੈ? ਇਹ ਲੇਖ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਕਰਫਿਊ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਬਲਾਗ 'ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ' ਨੂੰ ੭ ਮਈ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਛਾਪਿਆ ਨਹੀਂ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਕਾਂਗਰਸੀਆ…

Genocide 1984: Long Search For Culprits

Image
By Shamsul Islam


It is generally believed that the Congress cadres were behind this genocide. This is true but there were other forces too which actively participated in this massacre and whose role has never been investigated. Those who were witness to the genocide of 1984 were stunned by the swiftness and military precision of the killer marauding gangs (later on witnessed during the Babri mosque demolition, burning alive of Dr. Graham Steins with his two sons and recent pogrom of the Muslims in Gujarat) who went on a burning spree of the innocent Sikhs. This was beyond the capacity of the Congress thugs. I have an important RSS document which may throw some light on the unhidden aspects of the genocide. It was authored and circulated by a veteran ideologue of the RSS, Nana Deshmukh on November 8, 1984. Interestingly, this document was published in the Hindi Weekly Pratipaksh edited by George Fernandes (Defence Minister of India 1999-2004, and presently a great pal of the RSS) in its…

Some Images from an Evening Walk

Image

Goodbye, Mr. Chouchani

Even his many admirers - one of whom was the philosopher Emmanuel Levinas - did not know his real name, nor where he came from. Who was this eternal vagabond, ragged and grimy, who was considered one of the most brilliant teachers of the 20th century?By Yair Sheleg
Nobel Prize winner Elie Wiesel writes that he would not be the person, the Jew, that he is today were it not for the fact that one day, an amazing, rather curious vagabond came along and informed him that he understood nothing. Noted French-Jewish philosopher Emmanuel Levinas called the same man a "wonderful teacher" and claimed he was able to decipher any Talmudic text. Levinas repeatedly emphasized that his own understanding of the Talmud (as expressed in his book "Nine Talmudic Readings," translated by Annette Aronowicz) is only the "shadow of the shadow" of what he learned from his great teacher. Shalom Rosenberg, Hebrew University professor of Jewish philosophy, who met this same man a fe…

Less Than Nothing: Hegel and the Shadow of Dialectical Materialism

by Slavoj Žižek, forthcoming (April 2012), 1200 pages.


For the last two centuries, Western philosophy has developed in the shadow of Hegel, whose influence each new thinker tries in vain to escape: whether in the name of the pre-rational Will, the social process of production, or the contingency of individual existence. Hegel’s absolute idealism has become the bogeyman of philosophy, obscuring the fact that he is the dominant philosopher of the epochal historical transition to modernity; a period with which our own time shares startling similarities. Today, as global capitalism comes apart at the seams, we are entering a new transition. In “Less Than Nothing”, the pinnacle publication of a distinguished career, Slavoj Zizek argues that it is imperative that we not simply return to Hegel but that we repeat and exceed his triumphs, overcoming his limitations by being even more Hegelian than the master himself. Such an approach not only enables Zizek to diagnose our present condition, bu…